MARCELLUS EMANTS – OP ZEE (1)

Marcellus EmantsInleiding

Toen Emants (1848-1923) Op zee publiceerde aan het eind van de negentiende eeuw (in 1897 in De Gids en in 1899 in boekvorm) was hij al bekend als dichter  van Lilith (1879) en Godenschemering (1883 en als naturalistisch schrijver. Hij stond buiten de Tachtigers, de jonge groep hemelbestormers die de oude literatuur verketterde en een nieuwe kunst propageerde. ‘L’art pour l’art’ was het credo. Literatuur mocht geen moralistische boodschap bevatten. Emants was een stuk ouder, maar niet minder invloedrijk. Al in 1879 had hij in een voorrede bij Een drietal novellen protest aangetekend tegen de gangbare literatuuropvatting waarbij literatuur een positief beeld van het leven schetste met een opwekkende moraal en voorbeeldige personages. Hij creëerde de antiheld en propageerde romans waarin een objectief – overigens meestal negatief – levensbeeld wordt geschetst. Hij werd vooral bekend als een van de eerste Nederlandse naturalisten met Juffrouw Lina (1888) en Een nagelaten bekentenis (1894), sombere naturalistische romans waarin de mens bepaald is door ‘race, moment et milieu’. Na 1900 verschijnt er nog veel werk van hem, zoals Inwijding (1901), Waan (1905) en Liefdeleven (1916), waarin hij de hypocriete burgerij beschrijft en blijk geeft van een cynische kijk op het leven.
.
Het veel kortere naturalistische prozawerk Op zee doet verslag van een bootreis naar de Oost die de schrijver Satis, de hoofdpersoon, onderneemt om zijn leven te overdenken. Satis is een gefortuneerde man van adel die niet om den brode naar zee gaat, maar om zich te bezinnen. Satis ontwijkt dan ook het gezelschap van de andere passagiers door naar het achterdek te gaan waar hij alleen is met zichzelf, de zee en de lucht. De eenzaamheid zet hem aan tot overdenking en de passages in het hier en nu op de boot worden regelmatig onderbroken door lange flash backs die zijn vroegere, uiterst sombere leven belichten. Een eenzame jeugd, een vreselijke studietijd en promotie in Leiden, een moeilijk bestaan als auteur, een huwelijk als een som van misverstanden. Zijn vrouw is overleden en Satis is nu weer alleen. Zijn overpeinzingen op de achterplecht voeren hem verder ook langs poëticale vragen over zijn schrijverschap.

Het openingshoofdstuk van de novelle brengt de lezer direct midden op zee. Satis klimt uit de kajuit het dek op en ondergaat de ontspannende sensatie van de ruimte, de zee en de lucht in een geheel. De lezer krijgt ook onmiddellijk te horen welke invloed de zee heeft op de hoofdpersoon. De zee is hier niet alleen het water maar ook de lucht erboven. In de spiegeling vallen ze samen. De zee is meer dan alleen het water: zee en lucht vormen samen het oneindige. Satis raakt bevangen door het idee niets meer te willen. De laatste sensatie te bereiken van “wensen- en gedachtenloos tot een nevel uiteen te wolken, weg te stralen in de lege ruimte, op te lossen in het ijle azuur”. Deze gevoelens verwijzen naar boeddhistische opvattingen – rond 1900 in Europa modieus in kunstenaarskringen – waar later in de novelle dieper op in wordt gegaan. Ook Schopenhauer, wiens pessimistische denkbeelden doorklinken bij Emants, was overigens gefascineerd door het boeddhisme. Satis heeft het gevoel dat hij oplost in tijd en ruimte. Door het “heensuizende water” dwalen zijn gedachten af van de boot. Niet alleen beeld, ook geluid speelt daarbij een rol. Het geluid van het water heeft een bijna hypnotiserend effect. De eerste sensatie op het schip was een positieve ervaring van de eenzaamheid, een “volkomen smarteloosheid, van absoluutniets-verlangen”. De eerste keer was het heerlijk, het “alleen-zijn tussen water en lucht, los van elke band met mensen!”. Maar dat gevoel van die eerste keer keert niet meer terug.

De zee biedt dus een vluchtmogelijkheid uit het in zijn ogen walgelijke leven van alledag, de gruwelijke maatschappij. Daarnaast zorgt de eentonigheid van het leven op zee voor een ontspannende berusting. Stormen komen in de novelle niet voor. Bemanningsleden blijven onzichtbaar. Verwijzingen naar medepassagiers zijn beperkt. Voortdurend keert in het verhaal een paradoxale beschrijving van eentonigheid en rusteloosheid terug, gevoelens waar ook Satis zelf last van heeft.

Het verhaal vanaf maandag 7 augustus as. hier te lezen

Advertenties
Dit item was geplaatst door Muis.

One thought on “MARCELLUS EMANTS – OP ZEE (1)

  1. Pingback: MARCELLUS EMANTS – OP ZEE (2) | MUIZENEST

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: