DAT WERKT ALS HAARLEMMEROLIE

Een overbekende uitdrukking, met als gebruikelijke betekenis om aan te geven dat iets echt overal voor kan worden gebruikt; het werkt altijd. Hoewel ik een tijdje geleden het woord ‘Haarlemmerolie’ ook wel tegenkwam waar eigenlijk gewoon het woord ‘smeerolie’ had moeten staan. In een situatie waarin men een soort bemiddelende rol wil spelen tussen twee andere partijen en hoopt daarmee een patstelling vlot te trekken, is ‘smeerolie’ echt beter. Met ‘haarlemmerolie’ geeft men de suggestie dat de eigen bemoeienis bij bemiddeling altijd zal functioneren. Maar goed, iedereen begreep wat werd bedoeld.
Haarlemmerolie is een middel dat uit de zeventiende eeuw stamt, dat werd samengesteld door de schoolmeester Claes Tilly (1665-1734). Of Tilly in 1696 daadwerkelijk de uitvinder was, wordt links en rechts nog al eens betwijfeld omdat het middel al bekend zou zijn lang voordat het in Haarlem werd bereid door Claes. In 1625 zou een vergelijkbaar middel al in Praag verkrijgbaar zijn geweest en waarschijnlijker is het middel nog veel ouder. Dat het hier om hetzelfde product ziu gaan, wordt door de huidige producent ontkend: ‘Dat middel was erger dan de kwaal. De verdienste van Claes Tilly is dat hij de natuurhars heeft gestabiliseerd met behulp van zwavel, waardoor hij de toxische stof neutraliseerde.’ De Haarlemmerolie die Tilly in 1696 op de markt bracht zat in een klein flesje en kon worden gedronken of op de huid gesmeerd. De samenstelling is al eeuwen geheim, maar bestaat in ieder geval uit terpentijnolie, natuurhars, kruiden en ontgiftigd zwavelpoeder. De precieze samenstelling wordt door de fabrikant echter al meer dan driehonderd jaar angstvallig geheimgehouden. Van terpentijnolie is aangetoond dat het in kleine hoeveelheden geen gevaar oplevert voor de gezondheid en over eigenschappen beschikt die goed zijn voor de menselijke gezondheid en welzijn, maar dat wel een overgevoeligheidsreactie optreden. Bij schilders, monteurs, schoenmakers en andere beroepen waar sprake is van langdurige blootstelling aan grote hoeveelheden terpenen en andere allergenen komt vaak contacteczeem voor. Het wondermiddeltje werd door zeevaarders en zendelingen meegenomen op hun reizen, waardoor Haarlemmerolie ervoor zorgde dat de stad Haarlem wereldwijd bekend werd. Er was een levendige handel in dit soort patentmiddelen; er gingen grote bedragen in dit soort olietjes en smeerseltjes om. Het was niet ongebruikelijk dat één enkele apothekers op jaarbasis tienduizenden flesjes verkocht.Het duurde dan ook niet lang of Claes Tilly kreeg veel concurrentie. Hij beklaagde zich bij het stadsbestuur en kreeg in 1734 toestemming om de naam ‘Oprechte Haarlemmerolie’ te voeren. Het loste echter op de lange termijn niks op. Vooral in de Franse tijd trok niemand zich nog iets van de regelgeving op dit terrein iets aan en kende Haarlem enkele tientallen fabriekjes waar Haarlemmerolie werd geproduceerd. Het product werd aanbevolen tegen talloze ongerieven, zoals galstenen, geelzucht, ingewandsstoornissen, slechte adem, reumatiek, jicht en krampen, nierstenen, ontsteking van de urinewegen, griep, netelkoorts, hooikoorts, maden, bloedzweren, lichte verbrandingen, insektenbeten, winterhanden, kloven, tandpijn, haaruitval. Wat kon je er eigenlijk niet mee genezen? Het werd ook internationaal aan de man gebracht. Al in de 18de eeuw was de bijsluiter gesteld in het Nederlands, Frans, Duits, Engels, Zweeds, Deens en Portugees.
Niet verwonderlijk dus dat er namaakflesjes op de markt verschenen. De producenten van Haarlemmerolie waren hierop echter bedacht, maar pas in 2003 werd ontdekt hoe ze een vervalsing van een oorspronkelijke fles konden herkennen. Op het etiket stond voorafgaand aan ‘En op dat niemand bedrogen wordt teekent hij zijn brief aldus’ een regel met vreemde tekens. In 2003 ontcijferde de Archeologische Werkgroep Haarlem dat in die geheimzinnige tekens stond ‘Inv. Meester C.T.’, ofwel ‘Uitgevonden door meester Claes Tilly’. De vervalsers lieten steevast op hun nep-flesjes die regel met vreemde tekens weg. Nadat Claes Tilly in 1734 was overleden, werd de productie van de Haarlemmerolie door zijn erfgenamen voortgezet. In 1764 werd Claes de Koning Tilly de nieuwe eigenaar. Het bedrijf C. de Koning Tilly Oprechte Haarlemmerolie Fabriek is nog steeds in Haarlem gevestigd.
Niet iedereen was overtuigd van de heilzame werking van het middel. Tilly werd al in 1719 aangezegd de verkoop te stoppen omdat het product niet voldeed aan de in 1718 aangenomen keur dat het vak apotheker reglementeerde. In de Winkler Prins Encyclopedie wordt Haarlemmerolie een kwakzalversmiddel genoemd dat schadelijk zou zijn voor de gezondheid, maar anderen noemen het slechts een ouderwets huismiddel tegen allerlei kwaaltjes. In 1989 werd Haarlemmerolie van de lijst van geneesmiddelen geschrapt. Het College ter beoordeling van geneesmiddelen achtte de werking niet bewezen. De tekst in de bijsluiter moest worden aangepast. De producenten van Haarlemmerolie houden uiteraard vol dat hun middel geneeskracht bezit. Nog steeds wordt Haarlemmerolie veelvuldig verkocht, waarbij nu Afrika, Noord- en Zuid-Amerika de grote markten zijn. In totaal wordt Haarlemmerolie tegenwoordig naar maar liefst 45 landen geëxporteerd, in de vorm van drank, capsules, zalf en zetpillen.

Dit item was geplaatst door Muis.
%d bloggers liken dit: