HET AARDAPPELOPROER

51e HINK-STAP-SPRONG DOOR DE TIJD

Het Aardappeloproer was een Amsterdamse volksopstand van 28 juli tot 5 juli 1917 tegen de schaarste, slechte kwaliteit en hoge prijzen van het voedsel tijdens de Eerste Wereldoorlog. Nederland was weliswaar niet betrokken bij de wereldoorlog, maar ondervond daar onvermijdelijk toch de gevolgen van. De in- en uitvoer van allerlei goederen stagneerden, wat onder meer tot gevolg had dat brod en ander voedsel op de bon ging en dat er gaarkeukens werden ingericht. In januari 1917 was al een rantsoen voor brood ingesteld. Op 28 juni 1917 was het niet langer mogelijk aardappels te krijgen. Wethouder Josephus Jitta wilde de toenemende onvrede over het ontbreken van de aardappelen, volksvoedsel nummer één, te pareren met een poging het volk zijn eetgewoontes te laten wijzigen en rijst te gaan eten dat overvloedig voorradig was. In de volkswijken in Amsterdam was men te weten gekomen dat er in de Prinsengracht een schip met aardappelen lag die voor het leger bestemd waren. De vrouwen uit de Jordaan (waar eerder als het Soeploodsoproer en het Jordaanoproer hadden plaatsgevonden) stroomden toe om het schip te plunderen, zodat ze hun gezinnen weer te eten konden geven. Behalve dat het schip werd geplunderd, werden ook treinwagons met aardappelen op de Oostelijke Eilanden vakkundig leeggeroofd. Er was een groot tekort aan aardappelen, volksvoedsel nummer één.

Aanvoerster van de meute was Bertha de Vries-de Hondt (Amsterdam, 23 januari 1885 – Amsterdam, 19 april 1959), die was opgegroeid in een groot gezin in de Jordaan, met een vader die zwaar alcoholist was. Dat leidde er bij haar toe dat ze een overtuigd geheelonthouder werd en lid van de Internationale Orde van Goede Tempeliers, een in 1851 opgerichte koepel van niet-gouvernementele organisaties voor geheelonthouders. Ze was al direct na de lagere school gaan werken, trouwde toen ze pas achttien jaar was met de schuitevoerder Jacob de Vries (1883-1964), met wie ze drie dochters en een zoon kreeg. Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 sloot ze zich aan bij de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), maar in 1916 stapte ze over naar de radicalere anti-oorlogsgezinde Sociaal-Democratische Partij (SDP, na 1918: CPH) en werd ze actief bij de Revolutionair-Socialistische Vrouwenbond. Als lid van het Amsterdamse Vrouwencomité tegen de Duurte had ze een belangrijke rol in de protesten bij het Aardappeloproer. Zij regelde dat er werd betaald voor de aardappelen, zodat zij en de andere vrouwen zich konden verdedigen tegen de beschuldigingen die hen werden gedaan, namelijk dat zij aardappelen uit winkels ‘plunderden’. Dat deed ze officieel op 4 juli met een delegatie Amsterdamse vrouwen tijdens een bezoek aan minister Folkert Posthuma. Ze zou later binnen de communistische partij belangrijke functies vervullen en in 1934 ook een vooraanstaande rol spelen in het Jordaanoproer.

In de eerste dagen van juli 1917 werd het opnieuw onrustig toen arbeiders van Hembrug uit solidariteit met de vrouwen gingen staken. De vrouwen eisten pakhuizen en winkels te mogen inspecteren op de aanwezigheid van aardappelen, op voorraden die handelaren vasthielden om de prijzen op te drijven. De lokale overheden waren machteloos, zij konden de voedseldistributie niet naar behoren regelen vanwege de Distributiewet van Folkert Posthuma, de minister van Landbouw en Distributie. Vanwege de schaarste aan allerlei voedingsmiddelen was namelijk een distributiesystreem van kracht geworden, wat inhield dat onder meer vlees en brood gerantsoeneerd met de eenheidsworst en regeringsbrood. Eenheidsworst was een worst die een door de regering vastgestelde samenstelling en prijs kende. Het begrip Einheitswurst was in 1916 in het leven geroepen door te verbieden dat goedkope en duurdere stukken niet meer afzonderlijk mochten worden verkocht. Alles werd onherkenbaar door elkaar gemengd, zodat iedereen eenzelfde product ontving. Dat product was altijd van behoorlijke slechte kwaliteit, waardoor ook in het moderne taalgebruik het woord ‘eenheidsworst’ nog steeds in zwang is voor iets dat door de volkomen uniformiteit niet aantrekkelijk is. Minister Posthuma introduceerde de eenheidsworst in april 2018, waarna slagers verplicht werden allerlei soorten vlees door de gehaktmolen te draaien en voor een vastgestelde prijs te verkopen. Voor brood gold ook dat bakkers verplicht waren te bakken met meel van vooral inlandse tarwesoorten en toevoegingen zoals aardappelmeel, roggemeel of peulvruchtenmeel. Het op voorschrift van de regering samengestelde brood, vandaar de naam regeringsbrood, werd voor het eerst in 1916 gebakken. Dit product was minder luchtig en daardoor klef, was anders van kleur en smaakte zurig. Onder schampere verwijzing naar de minister werd het in de volksmond Posthumacake genoemd. Net als de eenheidsworst was het regeringsbrood op de bon. Het weekrantsoen was 100 gram brood per Nederlander en de prijs op 25 cent per worst.

Toen in juli 1917 de toestand onrustig bleef besloot de Amsterdamse stellingcommandant het leger in te zetten. Op 5 juli 1917 kregen de militairen op het Haarlemmerplein het bevel met scherp te schieten op stakende Hembrug-arbeiders. Twee keer schoten zij op bevel op de menigte. De mensen vluchtten naar alle kanten en werden achtervolgd. Aan de Brouwersgracht vielen twee doden. Ook op het Kattenburgerplein was er een heftige confrontatie met de militairen. De opstand werd neergeslagen; er vielen 9 doden en 114 gewonden. In het laatste oorlogsjaar bleef de voedselsituatie verslechteren. In de volkswijken hadden de mensen al generaties lang op de rand van de afgrond geleefd. Tijdens de Eerste Wereldoorlog verzwakten de bevolking nog meer. De sterfte onder kinderen en jonge vrouwen nam toe en in 1918-1919 kon de Spaanse Griep-pandemie genadeloos toeslaan met duizenden slachtoffers als gevolg. Slechts het onverwachte einde van de oorlog in november 1918 kon een nieuwe hongerwinter voorkomen. In de Jordaan wordt op diverse manieren het Aardappeloproer herdacht, onder meer in het Jordaanmuseum en met het Herdenkingsfestival Patatatoe op de Oostelijke Eilanden.

Dit item was geplaatst door Muis.
%d bloggers liken dit: