MUIZENEST

6 – Een radium polshorloge

Militairen gebruikten voor de Eerste Wereldoorlog al veelvuldig zakhorloges. Voor officieren was het hebben van een zakhorloges een onmisbaar onderdeel van de uitrusting. Die zakhorloges waren echter onpraktisch bij het paardrijden, in de open cockpits van vroege vliegtuigen of in de krappe omstandigheden van de loopgraven. Het werd veel logischer om in het vervolg de horloge rond de pols te doen. Dat was voor militairen een behoorlijke stap, want voor de oorlog droegen meestal alleen vrouwen polshorloges. Mannen met polshorloges werden als verwijfd beschouwd. Deze trend om toch zo’n vermaledijd polshorloge te dragen zou zijn begonnen tijdens de Boerenoorlog (1899-1902), toen Groot-Brittannië oprukte naar de Boerenstaten Transvaalrepubliek en Oranje Vrijstaat. De soldaten kregen nu een hand vrij die normaal gebruikt werd gebruikt om een zakhorloge te bedienen. Tegen de tijd dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak, waren de functionele voordelen van het polshorloge al zo ingeburgerd dat al een kwart van de gewone soldaten een polshorloge had. Deze eerste militaire polshorloges waren bestendig, waterdicht en hadden onbreekbaar glas. Een grote innovatieve oplossing, maar het bleef een probleem om op je horloge in het donker de tijd te zien. Het aansteken van een lucifer had het risico dat de vijand je positie kon achterhalen. Horloges met lichtgevende wijzerplaten werden daarom al snel een essentieel veiligheidselement: een must-have-gadget. In het boek Knowledge for War: Every Officer’s Handbook for the Front (1916) van Captain B.C. Lake stond op de lijst onmisbare items ‘Een lichtgevend polshorloge met onbreekbaar glas’, nog vóór ‘Veldkijkers’ en ‘Revolver’.

Toen de Verenigde Staten vanaf 1917 aan de oorlog deelnamen, schoot de vraag naar radiumhorloges  omhoog. Op dat moment waren net de eerste fabrieken opgericht om lichtgevende wijzerplaten voor klokken te maken. Er kwam nu ook vraag naar lichtgevende wijzerplaten voor polshorloges voor militairen, die door de modder en in het donker moesten waadden en de tijd moesten kunnen lezen. De gloed van radiumverf was relatief zwak, maar net genoeg voor soldaten om de tijd te kunnen zien zonder hun positie prijs te geven. De Waterbury Clock Company in Waterbury, Connecticut nam 375 jonge vrouwen in dienst om de wijzerplaten te beschilderen en daarmee de overzeese troepen te helpen. Al in 1918 werd 95 procent van al het in Amerika geproduceerde radium besteed aan de vervaardiging van radiumverf voor gebruik op militaire wijzerplaten. De vrouwen werkten dan ook zeven dagen per week tegen lage lonen om aan de continue vraag te kunnen voldoen, onwetend van de gevaren van de radioluminescerende verf met radium. De werkneemsters werkten met de ‘lip-dip’ of ‘lip point’, wat inhield dat ze de punt van hun penseel in hun mond moesten plaatsen voordat ze deze in de verf doopten om er zeker van te zijn dat de cijfers op de wijzerplaat scherp en gemakkelijk leesbaar waren. Waarschijnlijk werkte de fabriek in opdracht van de Radium Corporation in Orange, New Jersey, die een contract van het Amerikaanse leger had om deze polshorloges te leveren. Na het einde van de oorlog eindigde voor Radium Corporation  het militaire contract. Veel radiummeisjes namen ontslag, maar werden snel vervangen omdat de vraag op de particuliere markt inmiddels flink was gegroeid. Veel van de vrouwen kregen na enkele jaren werken met dat ‘lip point’ te maken met ernstige gezondheidsklachten.

5 – The Radium Girl Illusion

Nu het gebruik van radium eenmaal in het theater was doorgedrongen, kon het niet uitblijven dat vooral illusionisten hiermee wel uit de voeten konden. De Britse goochelaar, ontsnappingskunstenaar en illusionist Val Walker, aanvankelijk een fabrikant van elektrische apparaten en later in dienst van de Royal Navy, werd altijd aangekondigd als de ‘Wizard of the Navy’. Zijn bekendste ontsnapping binnen twintig seconden was ‘The Tank in the Thames’, waar hij op 20 augustus 1920 in een stalen tank werd vastgeschroefd die vanaf een schip in de Theems werd neergelaten. Val Walker was ook de ontwerper van de Radium Girl Illusion in 1919, die toen een absolute sensatie was. Het publiek kreeg een grote kist te zien. Iets verhoogd op zwenkwielen om te laten zien dat er geen valluik onder zat. De voor- en achterkant bleven open en de goochelaar bonkte op de zijkanten en het dak om te bewijzen dat hij stevig was. Er werd een assistente ingeschakeld, die werd vastgebonden in de koffer. Ze had leren banden om haar nek, bovenarmen en voeten. Tenslotte werden de voor- en achterpanelen van de doos gemonteerd en vastgezet, zodat ze helemaal opgesloten zat. De goochelaar draaide de doos om zodat het publiek hem voor de laatste keer kon inspecteren voordat stokken  in de voorgeboorde gaten in de doos werden gestoken en platen metaal er doorheen werden geklemd. De illusie is dat de vrouw door haar borst en benen in stukken werd gesneden. De goochelaar draaide vervolgens de trap om, verwijderde de deuren en voilà: de assistent was ongedeerd gebleven. De reden waarom Walker de truc naar radium vernoemde, is niet bewaard gebleven. Oude foto’s laten zien dat het silhouet van de ‘Radium Girl’ doet denken aan een röntgenfoto. De nu overal bekende truc staat inmiddels bekend als The Girl in the Box Act’. Het wervende maar inhoudsloze ‘radium’ is al lang uit de naam verdwenen.

6 – The Radium Girl Revues

Tussen november 1915 en september 1916 werd door het gezelschap van de Britse theaterproducent George Foster de Radium Girl Revue opgevoerd in een groot aantal theaters. Opnieuw is de toevoeging ‘radium’ van geen enkele echte betekenis, het appelleert slechts aan de gigantische reputatie die radium inmiddels heeft bij het algemene publiek. De cast bestond uit de populaire Amerikaanse comédienne Alva York die de hoofdrollen speelde van Miss Innocent Lamb en later in het stuk The Radium Girl. Het stuk was gebaseerd op een boek van Worton David. Het centrale personage is Zigani, een frauduleuze Egyptische waarzegster uit New York City. Wanneer een stel dat op het punt staat te trouwen Zigani om advies vraagt, waarschuwt de waarzegster, die was omgekocht door Slick Sal, een jaloerse rivaal van de mannelijke partner, deze partner over het duistere verleden van zijn verloofde. Dat leidt tot een breuk, maar Zigani kreeg snel spijt van haar rol bij deze breuk en besluit het stel weer bij elkaar te brengen. Zigani doet daarbij de aankondiging dat ‘… een levengevende vloeistof, een soort radium, de hele wereld zal elektrificeren.’ Ze wil met deze vloeistof van Miss Innocent Lamb, een eenvoudig plattelandsmeisje, een groot revuekunstenaar maken. Miss Innocent Lamb wordt overgehaald om de ‘wonderbaarlijke vloeistof’ te drinken. In het script: ‘Ze drinkt. Gong. Black Out. Radiumeffect waarbij men haar tot leven ziet ontwaken.‘ Het is onduidelijk hoe op het podium dat radiumeffect eruit heeft gezien. Waarschijnlijk stond de actrice volop in de schijnwerpers in een verder donker decor. Ze wordt in ieder geval wakker en zingt het nummer ‘The Radium Girl’. Daarna wordt Miss Innocent Girl echter nogal wild in het najagen van plezier en dansen en veroorzaakt veel kattenkwaad. Of dit nu goede reclame was voor het gebruik van radium? De Radium Girl Revue werd door het Lord Chamberlain Office omschreven als een ‘levendige maar volslagen onzinnige revue’ en op basis van het script lijkt dat een tamelijk eerlijke beoordeling.

Mogelijk was de enscenering van het stuk beïnvloed door de Ziegfeld Follies, die tussen 21 juni en 18 september 1915 in het New Amsterdam Theatre op Broadway in totaal 105 uitvoeringen gaven van het nummer ‘My Radium Girl’ dat zich afspeelde in Radiumland. Overlevend materiaal maakt duidelijk dat deze scène een zwarte achtergrond had die sterk contrasteerde met de witte kleding van de acteurs om een ​​zwart-wit effect te creëren. Het is verleidelijk om te suggereren dat The Radium Ball uit de Britse productie op een soortgelijk arrangement was gebaseerd.