MUIZENEST

Anton de Kom (Paramaribo, 22 februari 1898 – Kamp Sandbostel, Neuengamme, 24 april 1945) schreef tijdens de oorlog gedichten over het Nederlands slavernijverleden en kolonialisme. Deze gedichten werden vorig jaar uitgegeven in de bundel Vandaag vrij, altijd vrij, waaruit in een eerder blog al het gedicht ‘O, ik haat het alledaagse zwoegen’ is gegeven. Nu het gedicht De Balatableeder.

De eerste vraag is natuurlijk: war gaat dit over. Wat is ‘balata’? In de taal van de Cariben wordt er een vrij hard, roodbruin rubberachtig product mee bedoeld, dat afkomstig is van de blataboom of bolletri die voorkomt in Guyana, Suriname, Frans-Guyana, Venezuela, Noord-Brazilië en de Antillen. De boom komt verspreid in de oerwouden voor met een gemiddelde dichtheid van één boom per hectare. In 1858 werd in Suriname voor het eerst een concessie afgegeven voor het tappen van de balata. Al snel bleek dat het tappen van deze bomen een lucratieve arbeid was, zodat steeds meer regels moesten worden afgegeven om het tappen moesten reguleren. In 1898 werden er voor een gezamenlijke oppervlakte van ongeveer 3,2 miljoen hectare 54 concessies afgegeven. Twee jaar later werden voor een gezamenlijke oppervlakte van 50.000 hectare nogmaals 12 concessies afgegeven. In 1914 wilde het koloniaal bestuur de balatawinning wat meer reguleren en stelde een verordening vast. Het land werd ingedeeld in 42 blokken van 780 tot 20.000 km2, die zo veel mogelijk begrensd werden door rivieren en beken, en verder door meridianen en parallellen. In het zuiden was dat niet overal mogelijk, omdat daar de precieze loop van de rivieren nog niet goed in kaart gebracht was. De percelen kregen daarom rechte grenslijnen en waren ook enorm groot. Dat was toen geen bezwaar omdat daar nauwelijks exploitatie was. In 1920 werd de verordening aangepast, omdat in de eerdere verordening wat juridische foutjes waren geslopen, waarvan slimme ‘stropers’ handig gebruik wisten te maken.

Het tappen van de balata gebeurde door expedities van ongeveer twintig personen, de zogenaamde balatableeders, die in de maanden januari – februari naar de concessies trokken en daar enkele maanden bleven. Om het sap te krijgen werd een V-vormige inkeping in de bast gemaakt en werd het sap (latex) opgevangen in kalebassen. In het expeditiekamp werd het sap eerst in grote bakken verzameld om te gisten en daarna in de zon te laten stollen. Na één tot twee dagen werd de gestolde bovenlaag er als een vel afgehaald en opgehangen om te drogen. Na een week was het vel droog genoeg om op te vouwen en gereed te maken voor transport. Een vel woog ongeveer 30 kilogram. De balataboom kon maar één keer in de vijf jaar tot zeven getapt kon worden, terwijl de Braziliaanse rubberboom al na twee dagen alweer getapt kan worden, zodat de productie per boom in Suriname van deze harde arbeid peanuts was in vergelijking met de Braziliaanse opbrengst per boom. De balata werd door haar grote stevigheid en geringe elasticiteit veel gebruikt voor de vervaardiging van drijfriemen, schoenzolen en golfballen.

De Kom wist hoe zwaar en gevaarlijk het werk van die balatableeders was, die met een messcherpe klewang de balataboom moest inklimmen en de boom moesten opensnijden. Hij had jarenlang administratief werk gedaan voor de Balata Compagnie. In zijn ‘Wij slaven van Suriname’ had hij een treffende passage over het werken voor deze Balata Compagnie. In Nederland werd De Kom getroffen door een advertentie in De Banier, die hem herinnert aan de schrijnende situatie val veel baladableeders die vanwege e economische crises werkloos zijn geworden. ‘De balatableeder’ is een sterk en wrang gedicht over de manier waarop de Compagnie omging met de contractarbeiders.

De Balatableeder

De mooie dagen zijn voorbij
Koelie, bleeder, slaaf vierde zijn goedkope feesten
Werkloos slenterend aan de gouden kusten
Ronselaars ronselt zijn beesten
Zoveel als de burgers maar lusten.

Ten overstaan van een blanke ambtenaar
Contract gesloten, duim afgedrukt
Voorschotje aan slaaf, goed geld aan ronselaar
Contractant ziet zijn plan mislukt.
Voor vrouw en kind zorgen kan hij niet.

Diep in ’t binnenland te midden van woud
Ondoordringbaar schoon vol van romantiek
Moeras, ellende, giftige slangen tussen ’t hout
Slaaf worstelt, vecht soms wordt hij ziek
Hoge rekening, waarvan hij niets verstaat.

Na negen maanden betaalt de Compagnie uit
Vanaf 3e-4e-5e-6e kwaliteit
Neemt je hongerloon, houdt je muil
Spreek niet over de kwantiteit
Slechts de onderneming krijgt gelijk.

In het oerbos tussen schone varens
Een werker sterft, een proleet minder
Wat deert dat als het niet is een grote
Een zwarte, een kleurling, geen hinder
De bleeder weet, hij heeft de klewang in handen.