NEUTRAAL MORESNET (1816-1920)

grenspaal-60-neutraal-moresnetDe loop van de geschiedenis levert soms vreemde, wat komische situaties op. Bijna altijd heel vermijdbaar, bijna altijd het product van halsstarrige politici. Neutraal Moresnet of kortweg Moresnet was er zo eentje. Het was een dwergstaatje met een oppervlakte van 344 hectare (ter vergelijking, dat is ongeveer twee keer zo groot als het huidige dwergstaatje Monaco). Het lag ongeveer zeven kilometer ten zuidwesten van Aken en vlak onder Vaals en was ruim een eeuw lang een vrijbuitersplaats, met een wild leven vol smokkel, drank en prostitutie

Moresnet bestond van 1816 tot 1920 en grensde aanvankelijk aan het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en Pruisen. Toen in 1839 België onafhankelijkheid werd en Limburg bij Nederland werd gevoegd, ontstond op de Vaalserberg een vierlandenpunt. Pas in 1920 ontstond hier het Drielandenpunt, dat iedereen kent. De voorgeschiedenis is door bijna iedereen vergeten.

Neutraal Moresnet ontstond doordat Pruisen en het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden tijdens het Congres van Wenen (1815) na de val van Napoleon niet tot een akkoord konden komen over de grens tussen hun gebieden. Het twistpunt was de haast vergeten zinkmijn Vieille-Montagne (Altenberg) in het plaatsje Kelmis, dat in de Franse tijd deel uitmaakte van de gemeente Moresnet. Pas met het Traktaat van Aken (1816) wisten de partijen een compromis te bereiken: de voormalige gemeente Moresnet zou in drie worden gedeeld. Het westelijk deel van Moresnet kwam bij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden onder de naam Moresnet (en werd bij de provincie Luik gevoegd), het latere Neu-Moresnet werd onder de naam Preußisch-Moresnet deel van Pruisen en bij de Rijnprovincie gevoegd en het daartussen gelegen neutraal gebied met het dorpje Kelmis en de zinkmijn werd een condominium. Dat houdt in dat het gebied een gedeelde soevereiniteit krijgt, dit onder de naam Neutraal Moresnet en onder gezag van achtereenvolgens Nederlands-Pruisisch, Belgisch-Pruisisch en Belgisch-Duits gezag met als staatshoofd de burgemeester van Kelmis. Beide landen bestuurden Neutraal Moresnet, met een Pruisische en een Nederlandse commissaris. Het levert een interessante lijst van bestuurders op van het postzegelstaatje. Er bestond een verbod om het gebied te bezetten met hun leger. Toen België in 1830 onafhankelijk werd, nam het de bestuurlijke rechten van Nederland over.

moresnet_ign_bNeutraal Moresnet, een gebied met oorspronkelijk maar 256 inwoners,  was een kunstmatige constructie, met als wetboek de Code Napoléon. Het was min of meer driehoekig met als basis de hoofdweg van Luik naar Aken. Langs het oosten en het westen convergeerden rechte lijnen naar de Vaalserberg. Er stond een kerk, een vijftigtal huizen en de zinkmijn. De grenspalen met de nabuurlanden werden geïnstalleerd op 23 september 1818. Vanaf 1833 had Neutraal Moresnet een eigen vlag met horizontale banden van zwart, wit en blauw. Er was geen eigen rechtbank, de Belgische of Pruisische rechters moesten beslissen op basis van de Code Napoléon. Er was echter ook geen administratief hof, zodat de beslissingen van de burgemeester in de praktijk definitief waren. In 1859 werd er een gemeenteraad opgericht met tien leden, benoemd door de burgemeester. Deze leden hadden alleen een adviserende bevoegdheid. De burgers hadden geen stemrecht. Wettelijk gezien waren ze stateloos. Neutraal Moresnet had ook geen eigen munt, maar gebruikte de Franse frank als wettig betaalmiddel. Valuta uit Nederland, België en Pruisen (vanaf 1871: Duitsland) werden wel aanvaard. Vanaf 1848 waren er ook lokale munten in omloop, echter zonder wettelijke basis. Maar er gebeurden wel meer dingen in Neutraal Moresnet zonder wettelijke basis.

Het leven in Neutraal Moresnet werd beheerst door het bestuur van de zinkmijn. Deze was niet alleen de grootste werkgever, met veel lagere lonen dan in de omringende gebieden, maar ook uitbater van een school, een hospitaal en een bank en bezat veel huizen. Het gebied werd al snel een belastingparadijs. Er bestond enkel belasting op personeel en op het aantal ramen en deuren in de huizen, dus geen douane of invoerrechten. Natuurlijk zijn er altijd slimmeriken die daarvan snel profijt weten te trekken. Er ontstond dan ook al snel een wat a-typische economie.  In een latere fase werden alsnog invoerrechten ingevoerd, maar die lagen lager dan elders. Omdat alcohol stoken er legaal was, verrezen binnen de kortste keren overal drankhuizen, er vestigden zich drie distilleerderijen die gin produceerden en de alcoholische dranken werden op vernuftige wijze over de grenzen gesmokkeld.

In het begin was er helemaal geen dienstplicht, maar na een tijdje werd die alsnog ingevoerd en moesten de inwoners kiezen voor dienst voor Pruisen of voor België. Veel jongeren ontsnapten echter aan de dienstplicht in een van beide landen door te gaan werken in de zinkmijn. Ook voor ontsnapte gevangenen was Moresnet een ideaal onderduikadres. De Brit Laurie Somers kon van Moresnet een gokparadijs maken, doordat de Code Napoléon niets over gokken vermeldde en het dus niet verbood. Toen casino’s in België verboden werden, openden Belgische investeerders uit Spa met groot succes een casino in hotel Bergerhoff onder de naam “Cercle de Chasse et de Sport”, dit tot groot ongenoegen van de Duitse keizer Wilhelm II. Het casino werd gesloten op basis van een artikel in de Code Napoléon dat een samenscholing van meer dan twintig personen zonder toelating verbood.

vierlandenpuntDeze activiteiten zorgde voor een enorme bevolkingstoename. In 1858 had Moresnet al meer dan 2500 inwoners, een vertienvoudiging ten opzichte van het oorspronkelijke aantal in 1816. In 1914 waren er al 4668 inwoners. Er waren ook veel geadopteerde kinderen in het land, want bij ongewenste zwangerschap kwamen vrouwen bevallen in Moresnet. Die kinderen werden geadopteerd en reeds op jonge leeftijd (er bestond geen leerplicht) naar de zinkmijn gestuurd. Deze zinkmijn, dé bestaansreden van Neutraal Moresnet, raakte in 1885 uitgeput.

In het begin van de 20e eeuw werd enkele malen geprobeerd om Neutraal Moresnet op te laten gaan in België en Pruisen. In 1905 begonnen onderhandelingen, die er in 1909 op uitkwamen dat de mijn Belgisch zou worden en het dorp Moresnet Pruisisch. In 1910 besloten de inwoners in een referendum echter met een meerderheid van 90% dat Moresnet bij België zou gaan horen. Duitsland zou worden gecompenseerd met een stuk grond in Belgisch-Congo. Het einde van Neutraal Moresnet kwam met de Eerste Wereldoorlog. In 1914 werd het bezet door Duitsland en een jaar later door de Duitsers geannexeerd, wat uiteraard door geen enkel land werd erkend. Bij het Verdrag van Versailles (1919) werd beslist dat Neutraal Moresnet, Eupen, Malmedy en Sankt Vith bij België gevoegd zou worden. Op 10 januari 1920 lijfde België Neutraal Moresnet definitief in en werd het gebied aan de Oostkantons toegevoegd, die onder de leiding stonden van generaal Herman Baltia. De naam werd gewijzigd in Kelmis (in het Frans: La Calamine), om verwarring te vermijden met Moresnet (in de naburige gemeente Plombières) en het aangrenzende Neu-Moresnet. In 1977 werden Kelmis en Neu-Moresnet samen met Hergenrath tot de fusiegemeente Kelmis samengevoegd.

Heel even zag het er overigens in de 19e eeuw dat de geschiedenis van Neutraal Moresnet een geheel andere loop zou nemen. De Fransman Gustave Roy kwam op het idee het gebied om te vormen tot een onafhankelijke Esperantostaat te maken. Hij vond een enthousiaste bondgenoot in de Duitse huisarts, filatelist en esperantist Wilhelm Molly. Dieslaagde er in het hoofdkantoor van de Esperantobeweging naar Neutraal Moresnet te verplaatsen en hij bracht in 1879 postzegels uit voor het neutrale landje, die een tijdje door de Belgische autoriteiten werden getolereerd maar daarna toch werden verboden. Molly groeide langzamerhand uit tot de informele president van het Esperantolandje, dat hij wilde omdopen in Amikejo (Vriendplaats). In 1908 werd door hen de onafhankelijkheid uitgeroepen, waarvan een mars van de plaatselijke componist Willy Huppermans op een tekst in het Esperanto ten gehore werd gebracht, de Amikejo-mars. De Eerste Wereldoorlog en het overlijden van Molly in 1919 maakte definitief een einde aan de beweging, een jaar later hield het staatje definitief op te bestaan. Er is niet veel meer dat de bezoeker nog aan het roemruchte verleden herinnert. De goede kaartlezer zal het zijn opgevallen dat om het Drielandenpunt te bezoeken men over de Viergrenzenweg moet gaan, de meesten zullen er geen vraagtekens bij hebben gezet. Wie goed rondkijkt ziet langs een aantal wegen en paden  vreemde, vierkante en verweerde grensstenen met Romeinse cijfers staan.

ansicht-neutraal-moresnet 1vierlandengrens EPSON scanner image

 

Advertenties
Dit item was geplaatst door Muis.

4 thoughts on “NEUTRAAL MORESNET (1816-1920)

  1. Twee mooie artikelen Rob. Is inderdaad een mooi toeval dat we hetzelfde onderwerp hebben opgepikt.Hoop dat mijn artikel ertoe leidt dat jou twee berichten weer worden opgepikt.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: