14 OKTOBER – JACOBA VAN TONGEREN

Jacoba van Tongeren (Tjimahi bij Bandoeng, 14 oktober 1903 – Bergen, Noord-Holland, 15 september 1967) was verzetsstrijdster, oprichtster en leidster van de verzetsgroep Groep 2000, regio Amsterdam, tijdens de Tweede Wereldoorlog. Groep 200 hielp ongeveer 4.500 onderduikers. In 1990 werd van Tongeren door Yad Vashem gehonoreerd als Rechtvaardige onder de Volkeren. Ze was de dochter van Hermannus van Tongeren, een KNIL-officier die van discipline hield. Haar leven werd dan ook sterk beïnvloed door de opvoeding die zij in haar jonge jaren van haar vader kreeg. Haar vader was als genieofficier van het KNIL verantwoordelijk voor de bouw van spoorwegbruggen op Sumatra, toenmalig Nederlands-Indië. In haar kindertijd woonde zij samen met haar vader in een verplaatsbare ambtswoning voor legerofficieren in het oerwoud. Ze bezocht geen basisschool, maar kreeg onderwijs van haar vader: een ‘militaire’ opvoeding, die haar de normen en waarden van militairen bijbracht. In 1916 keerde Hermannus van Tongeren met zijn gezin in Nederland terug uit Nederlands-Indië. Jacoba bezocht van 1916 tot 1922 het Gereformeerd Gymnasium in Amsterdam en ging door een moeizame periode van sociale aanpassing, want zij was eerder noch een gezin, noch een school, noch de omgang met leeftijdsgenoten gewend. In de tijd ontstond een goede band met haar oudere broer, verzetsstrijder Herman van Tongeren. In haar biografie uit 2015, geschreven door haar neef Paul van Tongeren, werd melding gemaakt van een mislukte zelfmoordpoging van Jacoba op vijftienjarige leeftijd nadat ze ten onrechte de schuld kreeg van een gebroken karaf  en hiervoor door pa lief meedogenloos werd gestraft. Uit wraak deed ze een zelfmoordpoging om daarmee haar familie een levenslang schuldgevoel te geven. De auteur betoogde ook dat het lang verzwegen incident waarschijnlijk heeft bijgedragen aan haar ontwikkeling als compromisloze verzetsvrouw. Jacoba volgde vanaf 1923 een opleiding tot verpleegster in Rotterdam, maar kon die niet voltooien omdat zij in 1928 een streptokokkeninfectie kreeg. Zij kuurde zeven jaar in Groenekan en de tbc-lighallen van Amersfoort. Daar leerde zij haar levensgezellin Nel Wateler kennen. Terug in Amsterdam werkte zij als maatschappelijk werkster voor de Centrale van Werklozenzorg.

Het gezin van Tongeren in 1907, Jacoba bij haar vader op schoot.

Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog bracht het werk als maatschappelijk werkster bij de Centrale voor Werklozenzorg haar in de positie om door heel Nederland te mogen reizen, ondanks de beperkingen die door de bezetters aan gewone burgers waren opgelegd. Haar vader was direct aan het begin van de oorlog als Grootmeester van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden in gevaar, want de vrijmetselarij werd door de bezetters als volksvijandige organisatie gezien. In België, Roemenië en Polen waren de grootmeesters al terecht-gesteld. Hij liet daarom Jacoba de ledenlijsten en belangrijke maçonnieke documenten in veiligheid brengen op betrouwbare adressen. Van Tongeren fungeerde als koerierster omdat zij als maatschappelijk werkster onbeperkt mocht reizen.

Van Tongeren werd door de oprichters van Vrij Nederland betrokken bij het Nederlandse verzetswerk. Deze jonge mannen zochten via Van Tongeren contact met de toenmalige grootmeester van de vrijmetselaars. Hun plan was een spionagegroep op te zetten die het Nederlandse volk zou informeren om tegen de Duitse propaganda te ageren. Eerst was Hermannus van Tongeren terughoudend, maar later stelde hij voor het eerste nummer van Vrij Nederland een typemachine en een stencilmachine ter beschikking. Na het verschijnen van dit nummer op 31 augustus 1940 (destijds Koninginnedag) breidde hij zijn ondersteuning uit met geld én de bereidheid de nodige contacten in het vrijmetselaarsnetwerk te leggen. Het hiervoor benodigde reizen werd wederom aan dochter Jacoba toevertrouwd. Hierdoor werd zij bekend met vele maçonnieke broeders, wat in de volgende jaren haar verzetswerk ten goede kwam. Haar vader werd al in oktober 1940 door de Duitsers gearresteerd en kwam in maart 1941 in Sachsenhausen om het leven.

In het voorjaar 1941 werden 65 mensen die voor illegale bladen werkten door de Duitsers opgepakt, waaronder de top van Vrij Nederland. Als gevolg hiervan verbrak Van Tongeren het contact met Vrij Nederland, zodat het contact tussen de vrijmetselarij en Vrij Nederland niet openbaar werd. Nadat in het voorjaar van 1941 de Centrale voor Werklozenzorg door de Duitsers was opgeheven, werden alle daar werkzame maatschappelijk werksters in dienst genomen bij de Bijzondere Kerkelijke Gezinszorg. De kerken namen direct de paraplufunctie op zich voor het maatschappelijk werk. De eerste opdracht van het bestuur aan alle maatschappelijk werksters was dat de Bijzondere Kerkelijke Gezinszorg niet in gevaar mocht komen en dat zij zich niet mochten opzetten tegen de bezetters. Van Tongeren wilde wel illegale hulpaanvragen behartigen. Omwille daarvan werd ze door het bestuur gevraagd alle buiten het maatschappelijk werk liggende gevallen (alle illegale verzetswerk dus) op zich te nemen. Van Tongeren concentreerde zich op de hulp aan onderduikers. Gevaarlijk werk, want op hulp aan onderduikers stond de doodstraf, maar desondanks werd het tot nu toe niet tot het ‘echte’ verzetswerk gerekend. Zo bleven vele vrouwen, die vaak de taak hadden om onderduikers te verzorgen, als verzetsstrijders ongezien. Om dat werk goed te kunnen doen zette Jacoba een organisatie op die onderduikers hielp en leidde deze door de hele oorlog heen. In het begin was het een groep zonder naam, later werd het Groep 2000. Het was een verzetsgroep van 140 leden, die de hele oorlog door tot 4.500 onderduikers toe hielp, EHBO-posten verzorgde, voedselbonnen verdeelde en andere verzetsactiviteiten uitvoerde. Het vervoer van voedselbonnen nam van Tongeren regelmatig zelf op zich. Hiervoor had zij een speciaal vest ontwikkeld, waarvan het patroon nog bestaat. Dit vest droeg zij onder haar kleding. Als zij dit vest gevuld met bonnen droeg, leek zij voor een toeschouwer op een zwangere of zwaarlijvige vrouw. Het vervoer van de vele voedselbonnen gaf haar de bijnaam de Bonnenkoningin. Alleen al in Noord-Holland distribueerde haar groep in 1944 maar liefst 50.000 bonkaarten per maand.

Als vrouwelijke commandant van een zelf opgerichte groep was Van Tongeren een grote uitzondering in de door mannen gedomineerde wereld van het Nederlandse verzet in de Tweede Wereldoorlog. Zij leidde haar Groep 2000 met straffe hand en groeide uit tot een bijna mythische figuur in verzetskringen, slechts bekend onder haar codenaam ‘juffrouw 2000’. Zij was in de woorden van verzetsman Frits van Meer ‘een persoon van weinig woorden, maar met een blik die meer was dan taal of gebaar, iemand wier ogen konden goedkeuren en veroordelen, strelen en striemen, liefhebben en verachten. Die blik van mejuffrouw Jacoba van Tongeren was een bevel waarvoor zware jongens in de groep zwichtten. Jacoba wist zonder in dictatuur te ontaarden, in principiële zaken niet van toegeven’.

Vanaf Dolle Dinsdag vroegen de regering en de Binnenlandse Strijdkrachten om samenwerking van de verzetsgroepen. H.M. van Randwijk, leider van Vrij Nederland, probeerde de leiding van Groep 2000 op zich te nemen, omdat hij dan via deze groep over voedselbonnen kon beschikken. Van Tongeren trotseerde hem en was voor een gelijkwaardige fusie van Vrij Nederland en Groep 2000, die Van Randwijk niet accepteerde. Uiteindelijk gingen de door Amsterdam verspreidde EHBO-posten en de knokploeg van Groep 2000 over naar Vrij Nederland. Groep 2000 bleef tot aan de bevrijding een zelfstandige verzetsgroep, gericht op de hulp aan onderduikers.

Van Tongeren had van haar vader het toepassen van geheime codes geleerd, het onbekend houden van namen en adressen, en vooral het nooit maken van aantekeningen. Zo gebruikte ze gecodeerde correspondentie voor het zoeken en vinden van onderduikadressen. Ze bedacht zelf een cijfercode waarmee de leden van Groep 2000, de onderduikers en alle adressen werden gecodeerd. Alleen zij en nog een andere persoon kenden de sleutel van die code. In maart 1945 viel het complete gecodeerde administratiesysteem van Groep 2000 in handen van de Duitsers, die de gebruikte code niet konden ontcijferen. Hierdoor werden 4500 onderduikers niet gevonden.

Aan het eind van de oorlog was van Tongeren verzwakt en ziek. Ze nam daarom een rustperiode van een jaar en werkte vervolgens nog enige tijd als maatschappelijk werkster. Vanaf 1950 was zij chronisch ziek en aan bed gebonden, door de uitputting tijdens de oorlog en omdat de streptokokkeninfectie van de jaren dertig eind jaren veertig was teruggekomen. Medio jaren vijftig verhuisde zij om gezondheidsredenen naar Bergen. Ze overleed nog voordat zij haar memoires had kunnen publiceren, hetgeen wel haar doel was. Uit de aantekeningen die ze daarvoor had gemaakt en die in 2013 teruggevonden werden, schreef Paul van Tongeren later haar biografie.Hij werd hierbij gestimuleerd door NIOD-directeur Marjan Schwegman omdat over de belangrijke rol van de vrouwelijke verzetsstrijder tot dan toe slechts fragmentarisch was gepubliceerd. Schwegman maakt hij de perspresentatie wel de eigenaardige opmerking dat amateur-historici zich gelukkig niet hoeven te houden aan de strenge regels voor weergave van bronnen en dat het belangrijkste is dat de kern van de geschiedenis overeind blijft. Wat natuurlijk onzin is, omdat het een soort vrijbrief betekent voor niet-professionele geschiedschrijvers en niet zo nauw met de werkelijkheid te nemen en niet-controleerbare beweringen te doen. Dat soort geschiedschrijving moeten we dus niet hebben.

Op 4 mei 2016 werd in Amsterdam Nieuw-West de brug 602 in Burgemeester Fockstraat vernoemd naar van Tongeren, als eerbetoon voor haar verzetswerk en het werk van Groep 2000 tijdens de Tweede Wereldoorlog. Interessante internet-biografiën vindt u op Go2war2, op De Dokwerker en op Huygens Ing.

Advertenties
Dit item was geplaatst door Muis.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: