MUIZENEST

88e HINK-STAP-SPRONG DOOR DE TIJD

Het Oostenrijkse Vaterländische Front waarvan de kunstenaar Rudolf Klaudus in de dertiger jaren lid was, was een nationalistische partij die zich verzette tegen de dreiging van aansluiting met Duitsland en streed voor een ‘sociaal, christelijk en Duits karakter van Oostenrijk. Het symbool van het Front was een rood krukkenkruis, wat behoorlijke associaties opriep met de swastika van de gevreesde noorderburen.

Het kruis was al voor onze jaartelling een sacraal symbool. In het Stenen Tijdperk werden kruizen aangebracht in rotstekeningen, maar in latere perioden werd het kruis gebruikt in Aziatische, Europese en Latijns-Amerikaanse culturen. Voor het christendom was het kruis een heilig symbool, bijvoorbeeld als wagenwiel of zonnekruis als symbool van de zon, als hakenkruis als teken van geluk of als hengselkruis als teken van leven. Oude kruistekens met aparte vormen die vandaag de dag in allerlei vormen en betekenissen nog steeds voorkomen.

Een zonnekruis

Een zonnekruis, wielkruis, zonnewiel, zonnerad of joelrad is een symbool dat bestaat uit een Grieks kruis in een cirkel. Het is een van de oudste en meest verspreide grafische figuren en een mondiaal gebruikt magisch-religieus symbool en decoratief element. Het werd al gevonden in de symboliek van prehistorische culturen. Het is vaak geïnterpreteerd als een unie van twee tegenstellingen, overeenkomstig het yin en yang in het Verre Oosten. Een zonnekruis met haar combinatie van twee elementen kan verschillende betekenissen, symboliek en functies hebben gehad in verschillende culturen en tijdperken.

In Efeze in het huidige Turkije kende men tientallen variaties van het zonnekruis als een vroegchristelijk symbool om reizende christenen te laten weten dat men hier een veilig adres had gevonden. De spaken van dit wagenwiel werden gevormd door de eerste twee Griekse letters van de naam van Jezus Christus, namelijk de I en de X. Het symbool van het wagenwiel is ook aangetroffen in kerken in Ethiopië, op vroegchristelijke begraafplaatsen in Europa, vooral op sarcofagen. Uit deze twee letters werd ook het ichthus-teken samengesteld, het symbool van de vis die een herkenningsteken was dat men met een christen te maken had. Het wagenwiel heeft ook overeenkomsten met het Christusmonogram, dat is opgebouwd uit de letters X en P, dat vroeger ook een herkenningsteken voor christenen was maar tegenwoordig vooral in protestantse kringen wordt gebruikt als decoratie op omslagen van bijbels en liturgie- en liederenboeken.

Een latere variant van het wagenwiel-kruis kwam voor in de familiewapens van Europese edelen. In de huidige tijd is het universele symbool van de Verenigde Naties gedeeltelijk samengesteld met het wagenwiel en heeft ook het wapen van de gemeente Wageningen een variant terug te vinden.

Een moderne varianten is de Zwarte Zon, een symbool dat bestaat uit twaalf spaken die de rune van de zege ofwel de bliksem-S voorstellen, waaruit het monogram van de SS bestaat. De spaken worden daarnaast gevormd door drie over elkaar gelegde hakenkruizen (swastika). Het symbool is gebaseerd op een soortgelijk vloerornament in de vorm van een zonnewiel, dat tijdens het nazi-tijdperk door de SS in de Obergruppenführersaal in de noordelijke toren van Wewelsburg werd geïnstalleerd. De Wewelsburg, gebouwd van 1603 tot 1609, werd vanaf 1934 op bevel van Heinrich Himmler herbouwd en gebruikt als het ​​ideologisch centrum en ontmoetingsplaats voor de SS. Oorspronkelijk moest er de ideologische training voor SS-leiders worden gehouden, maar feitelijk werd het kasteel gebruikt voor ‘Germaans onderzoek’, met de focus op archeologische opgravingen in de regio, studies van de prehistorie, vroege en middeleeuwse geschiedenis, maar ook folklore. Voor de werkzaamheden werd gebruik gemaakt van de Vrijwillige Arbeidsdienst (FAD) en Reichsarbeitsdienst (RAD), daarna van gevangenen uit het concentratiekamp Sachsenhausen en vanaf 1941 van gevangenen uit het zelfstandige concentratiekamp Niederhagen/Wewelsburg. Het kasteelinterieur werd voorzien van veelal pseudo-Germaans ogende uithangborden, ornamenten en decoraties. In de periode 1938-1943 werd op de begane grond de Obergruppenführersaal gebouwd voor de hoogste SS-generaals, met daaronder de Crypte. In het midden van de lichtgrijze marmeren vloer bevindt zich een donkergroene marmeren ornament in de vorm van een twaalfspaaks zonnewiel. Oorspronkelijk zou er een gouden plaat in het midden van het ornament hebben gezeten. Het is niet bekend of het ornament oorspronkelijk een bijzondere naam had en of er een specifieke betekenis aan werd verbonden. Het zonnewiel kan de symbolische betekenis van de ‘Germaanse licht- en zonnemystiek’ hebben gehad. Dit vloerornament staat tegenwoordig model voor het symbool van de Zwarte Zon, ook al wijkt het qua vorm en kleur af van het origineel. Het is sinds de jaren negentig een symbool in de rechts-extremistische scene. Het was onder meer een tijdlang het embleem van het rechtsradicale en neonazistische Azovbataljon uit Oekraïne, een bataljon met een zeer bedenkelijke reputatie, dat tijdens de Oorlog in Donbass tegen de pro-Russische milities vocht

De swastika

De swastika, ook wel het hakenkruis genoemd, is een symbool dat stamt uit de Indusbeschaving. Het is van de heiligste tekens in het hindoeïsme en het jaïnisme, maar wordt het ook gebruikt in het boeddhisme. Het staat hier voor levenskracht, geluk of heiligheid. Het symbool komt ook voor op vroegchristelijke graftomben in de catacomben bij Rome, op Romeinse schilden, op Griekse en Romeinse mozaïekvloeren en op houten klompen van Noorse Vikingen uit de vroege middeleeuwen. Vanaf de twintiger jaren werd de swastika door de Duitse nationaalsocialistische partij (NSDAP) gebruikt en vanaf deze periode wordt het symbool in de Westerse wereld geassocieerd met racistisme en geweld.

Het hengselkruis

Het hengselkruis (of levenskruis of ankh-kruis) is een oud Egyptisch symbool voor onsterfelijkheid en de sleutel van het eeuwig geluk. Wanneer mensen het droegen werd aangegeven dat zij deze wereld voor het hiernamaals hadden verruild. Het werd geacht hen bescherming te bieden tegen allerlei gevaren. In de koptische kerk werd het symbool gebruikt voor het leven na de dood. In de westerse wereld werd het symbool al vanaf de vroege Middeleeuwen nooit meer gebruikt, maar vanaf eind vorige eeuw kent het hengselkruis een heropleving als sieraad bij aanhangers van de subculturen gothic en new wave.

Het Griekse Kruis en Latijnse Kruis

Het Griekse en Latijnse kruis zijn echter de gebruikelijke kruizen. Ze hebben een zeer eenvoudige vorm, namelijk een horizontale en een verticale balk, waarvan de oorsprong zou liggen in het oude Chaldea, een streek in het antieke Mesopotamië. Daar werd de Griekse letter tau gebruikt voor een symbool van hun god Tammuz, de bewaker van de hemelpoort. In essentie heeft een kruis twee basisvormen, het Griekse en het Latijnse kruis.  Het Griekse kruis is een kruis met vier armen van gelijke lengte. Het komt voor in het wapen van Griekenland en Malta en de vlag van Zwitserland en het Rode Kruis. Bij het Latijnse kruis is de verticale arm langer dan de horizontale arm. Dat Latijnse kruis wordt algemeen binnen het christendom gebruikt. De betekenis ervan wordt afgeleid van het geloof dat Jezus door de Romeinen werd gekruisigd.

vlnr: Hengselkruis, Grieks Kruis en Latijns Kruis