MUIZENEST

Het oordeel van Paris
Hendrick van Balen de Oudere
1599
Staatliche Museum zu Berlin

Hendrick van Balen de Oudere (Antwerpen, 1575 – Antwerpen, 17 juli 1632) was een Antwerpse kunstschilder en glas-in-loodkunstenaar tijdens de barokperiode, die vooral veel altaarstukken en kabinetstukken vervaardigde. Zijn vader was een handelaar in olie, kaarsen en kruidenierswaren. Hij kreeg zijn opleiding tot kunstschilder van onder meer van zeer gerenommeerde schilders als Adam van Noort en Marten de Vos. In 1599 schilderde de nog erg jeugdige Van Balen zijn impressie van Het oordeel van Paris, dat zich momenteel in het Staatliche Museum zu Berlijn bevindt. Paris is een Trojaanse prins, zoon van koning Priamos en Hecabè. Hij moet beslissen welke van de drie godinnen, Hera, Aphrodite of Athena, de mooiste is (het zogenaamde ‘Parisoordeel’). Hij kiest voor Aphrodite die hem als beloning de mooiste vrouw van de wereld belooft. Daarop schaakt Paris Helena, de vrouw van de Griekse koning van Sparta, Menelaos. Dit is de aanleiding voor de Trojaanse oorlog.

Hendrick van Balen trouwde in 1605 met Margriet Briers en kreeg uit dit huwelijk vijf zonen en een dochter. Drie van deze zonen, namelijk Jan van Balen (1611–1654), Gaspard van Balen (1615–1641) en Hendrick van Balen II (1623–1661) werden ook kunstschilder; zijn dochter trouwde met de schilder Theodoor van Thulden (1606-1669). Bij de doop van die dochter in Antwerpen op 8 maart 1618 was Peter Paul Rubens haar peetvader. Van Balen was dus goed ingewijd in de vooraanstaande Antwerpse kunstkringen. Zijn werken bevatten vaak naakten in een mythologische of religieuze scène geplaatst in een paradijselijke omgeving. In 1592 werd hij een vrij schilder en reisde hij naar Italië waar hij onder andere Venetië en Rome bezocht. Hier zou hij de Duitse schilder Hans Rottenhammer hebben ontmoet. De werken van beide kunstenaars vertonen opvallend veel overeenkomsten. Na terugkomst uit Italië had hij een drukke werkplaats in de Lange Nieuwstraat te Antwerpen, waar hij enkele keren samenwerkte met onder meer Jan Brueghel de Jonge en Jan Brueghel de Oude en Joos de Momper. Zijn leerlingen waren onder anderen Gerard Seghers, Antoon van Dyck, Cornelis Schut en Frans Snyders.

Christiaan Kramm (1797-1875), de Utrechtse kunstkenner, beschreef in zijn ‘De levens en werken der Hollandsche en Vlaamsche kunstschilders, beeldhouwers, graveurs en bouwmeesters, van den vroegsten tot op onzen tijd’ (1857) Hendrick van Balen als volgt: ‘BALEN, (Hendrik van) de oude, is reeds bij Immerzeel beschreven; ik voeg hier alleen bij, dat hij in het St. Lucas-Gilde, te Antwerpen, is ingeschreven: ‘hendrik van balen ontfangen als meester 1595, Deken 1609-1610, 18 October.’ – Tydens den meergenoemden Raadsheer Mols Ms., (1775) was er van hem ‘in de Cathedrale kerk van O.L. Vrouw, te Antwerpen, het Grafmonument van de Van Heemsens, verbeeldende Maria met het kindje, en verscheiden Engelen, op differente instrumenten spelende, het bijwerk door den fluweele breughel geschilderd, op de deuren nog andere Engelen; – en St. Jans predicatie, in de Capelle van de schrijnwerkers achter het Coor.’