IWAN DEMJANJUK 1

Op 12 mei 2011 veroordeelde de rechtbank in München de inmiddels 91-jarige Iwan Demjanjuk tot vijf jaar celstraf voor medeplichtigheid aan moord op zeker 28.000 Joden. In vier afleveringen wordt een korte biografie gegeven van één van de laatste nazi-beulen die voor de rechter werd gebracht.
Bij het proces werden mede-aanklagers gehoord, waaronder Rob Fransman, Paul Hellmann en Marco de Groot, die over het proces of naar aanleiding daarvan hun levensverhaal opschreven.
Verder schreef de journalist Wim Boevink voor Trouw columns over het proces, die onder de titel “Dienstausweis 1393” werden gepubliceerd. In de afleveringen vijf t/m acht worden de recensies op die boeken gegeven.
.
.
Aflevering 1
.
De jonge Demjanjuk
Iwan Demjanjuk werd op 3 april 1920 geboren in het Oekraïense dorpje Dubovi Makharintsi. Dat ligt in het rayon Kozjatyn van de regio Vinnytsja. Nog laat in 1918 was in Kozjatyn heftig gevochten tussen de Oekraïense opstandelingen en het Duitse leger. In februari 1919 leverde het “Sitsj-Schuttercorps” er slag met het Rode Leger en in de zomer van datzelfde jaar vocht het Oekraïens-Galicische leger tegen de Sovjets bij de opmars richting Kiev. De regio Vinnytsja was tot 1793 Pools territorium geweest en werd toen door het Russische rijk geannexeerd. Erg veel liefde voor Moskou was er echter nooit. Pas na de Tweede Wereldoorlog is het proces van sovjetisering in het gebied echt afgedwongen.

De eerste ingrijpende gebeurtenis in het leven van Demjanjuk moet de grote hongersnood in de Oekraïne in de jaren 1932-1933 zijn geweest. De schattingen over het aantal slachtoffers lopen onder gezaghebbende Westerse historici uiteen van 3,5 miljoen tot 7 miljoen doden. De oorzaak was een complex aan factoren: een aantal jaren van slechte oogsten, politieke blunders door geen voorraden aan te leggen, de onmogelijkheid nog langer graanaankopen in de Verenigde Staten te kunnen doen, een sterke bevolkingsgroei, veel voedsel dat naar de kwalitatief verbeterde veestapel ging en een overschatting door Stalin van het mogelijke niveau van de graanproductie. In de Oekraïense beleving wordt echter exclusief het regime van Stalin verantwoordelijk gesteld voor de massale hongerdood. Demjanjuk zou hierover tijdens zijn proces in Israel verklaren: “De mensen lagen dood in de straten en in de huizen. De honger was verschrikkelijk, mensen aten ratten en muizen en de familie Demjanjuk at uit pure armoede hun poes op.” Kort daarna kwam de tweede ingrijpende gebeurtenis in het leven van Demjanjuk, de Grote Terreur die in de jaren 1937-1938 over de Sovjet-Unie raasde. Ook in de stad Vinnytsja, een stad met bijna 100.000 inwoners, werden duizenden bewoners geëxecuteerd. In de eerste oorlogsjaren groeven de Duitsers de geraamten van de geëxecuteerden op om er propaganda mee te bedrijven tegen de communisten. Propaganda die in de Oekraïne in goede aarde viel. In totaal werden er zesenzestig massagraven geopend, met 9.270 mannen en 169 vrouwen. Demjanjuk moet als achttienjarige van deze executies op de hoogte zijn geweest en de angst die er van uitging op de bevolking hebben gevoeld. Timothy Snyder schreef over het Oekraïne waarin Demjanjuk opgroeide het indrukwekkende ‘Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin’.

Demjanjuk werkte in Dubovi Makharintsi in de kolchoz, was blijkbaar handig met machines en werd er al op jonge leeftijd de chauffeur van de enige tractor die het gemeenschappelijke landbouwbedrijf rijk was. Wat betekende dat de stevige en lange jongeman (1.75 meter) binnen de kolchoz een vooraanstaande positie had.

De Oekraïne maakte sinds 1922 deel uit van de Sovjet-Unie en de bevolking voelde de Sovjet-machthebbers als een bezettingsmacht. Toen in 1940 de Sovjet-autoriteiten jonge mannen gingen oproepen voor dienst in het Rode Leger werd daar in de Oekraïne niet bepaald enthousiast op gereageerd. Weigeren van militaire dienst was echter geen optie, het werd streng bestraft, meestal door middel van executie. Ook Demjanjuk gaf uit angst voor vervolging gehoor aan de oproep voor militaire dienst. Toen de Duitse legers op 22 juni 1941 de Sovjet-Unie binnenvielen konden ze aanvankelijk het Rode Leger verpletterende nederlagen toebrengen. De Duitsers konden met tevredenheid constateren dat hun troepen in de Oekraïne en de Baltische staten als bevrijders verwelkomd werden. Meer dan drie miljoen Sovjet-soldaten werden krijgsgevangen gemaakt. Reichsführer-SS Heinrich Himmler concludeerde dat het Duitse Rijk dit aantal Russen, in de Duitse ideologie toch al een inferieur volk, nooit jarenlang zou kunnen herbergen en kondigde af dat een deel van hen als slaaf kon worden ingezet en dat de rest zo snel mogelijk diende te sterven. Iwan Demjanjuk was een van die krijgsgevangenen. Hij was eerder gewond geraakt door een granaatscherf bij gevechten tegen de Duitsers in de buurt van de rivier de Dnjepr. De oorlogswond aan zijn rug zou later in zijn Duitse Dienstausweis 1393 vermeld worden. Na maandenlang in verschillende ziekenhuizen te hebben gelegen, keerde hij terug naar zijn Sovjet-bataljon bij Kersh op de Krim. Tijdens de slag om Kersh in mei 1942 was hij een van de vele tienduizenden die krijgsgevangen werden gemaakt en opgesloten in een gevangenenkamp nabij het plaatsje Rivne in de buurt van Chelm. Het zou geen onlogische gedachte van al die duizenden zijn geweest dat het Sovjet-regime een vernietigende slag was toegebracht, dat het bewind van de communisten definitief tot het verleden hoorde en dat er nieuwe heersers waren. Dit was de derde ingrijpende gebeurtenis in het leven van Iwan Demjanjuk; de ‘Traktorist’ moet zich ongetwijfeld hebben afgevraagd of hij ooit nog kon terugkeren naar zijn geboortedorp en wat er van hem moest worden.

.
Sovjetkrijgsgevangenen, augustus 1941

De Sovjetkrijgsgevangenen werden uitermate slecht behandeld. In een teruggevonden briefje van Himmler aan de kampcommandanten liet hij weten er van uit te gaan dat de helft van de gevangenen binnen drie maanden zou zijn overleden. De kampcommandanten deden meer dan dat: binnen een maand was twee-derde van de gevangenen gestorven door executies, ziekte en honger. Uithongering was de meest gebruikte methode, ‘omdat ze de kogel nog niet waard waren.’ Onder de gevangenen bij Rivne zou kannibalisme zijn voorgekomen, zij het vóór de tijd dat Demjanjuk er verbleef. Ook zonder kannibalisme zal hij meer dan genoeg ellende hebben gezien.

Onder de sterken die overbleven werden door de SS toekomstige kampbewakers en kampbeulen gerekruteerd. Aan kandidaten was geen gebrek, want het was voor de uitgehongerde soldaten de enige manier om te ontsnappen aan de hongerdood. Door de nazi’s werd vooral geworven onder de Oekraïeners: ze haatten de Russen, zagen de Duitsers als bevrijders én ze waren extreem antisemitisch. Hoe het rekruteren in zijn werk ging en waarom juist Demjanjuk werd gerekruteerd is niet bekend. De SS-officieren spraken over het algemeen geen Oekraïens en het staat vast dat de ongeletterde Demjanjuk in die tijd zeker geen woord Duits sprak. Hoogstwaarschijnlijk is Demjanjuk via een tolk vooral gevraagd naar zijn anticommunistische sympathieën, misschien ook naar zijn antisemitische denkbeelden. Bepaalde criteria moeten zeker zijn aangehouden, want belangstellenden die via dienstverlening aan het Derde Rijk hun leven probeerden te redden, waren er meer dan genoeg. Behalve op anticommunisme en antisemitisme zal ook zijn gelet op lichaamsbouw, gezondheid en hardheid. Bij dat laatste had men goed vergelijkingsmateriaal, want in de krijgsgevangenkampen werden vooral Oekraïners ingezet om de Sovjet-gevangenen te bewaken. Het is logisch te veronderstellen dat Demjanjuk zo’n Oekraïense bewaker was. Er zullen hem echter bij de rekrutering zeker geen details bekend zijn gemaakt over het werk dat hem te wachten stond, het programma van de Endlösung der Judenfrage moest absoluut geheim blijven. Wel zal door de rekruteringsofficier duidelijk zijn gemaakt dat de rekruten formeel vrijwillig toetraden tot de Waffen-SS en dat ze dus opnieuw soldaat zouden worden met ditmaal het Rode Leger als tegenstander.

– morgen aflevering 2 –

Advertenties
Dit item was geplaatst door Muis.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: