MUIZENEST

Akira Kanayama (1924–2006) werd in 1924 geboren in Amagasaki, volgde tot 1947 de Tama Kunstuniversiteit en ging vanaf 1947 naar het Osaka Municipal Institute of Art (een kunstacademie verbonden aan het Osaka City Museum of Fine Arts), waar hij tot 1954 studeerde. In 1952 richtte hij om meer radicaal-artistieke experimenten te kunnen doen de Japanse tak van de Zero Society op, samen met veertien andere jonge kunstenaars waaronder Kazuo Shiraga, Saburo Murakami en Atsuko Tanaka, met wie hij in 1965 zou trouwen en de Gutai-beweging zou verlaten. Murakami had de naam ‘Zero’ bedacht, als uiting van de zoektocht naar eenvoudige, niet-kunstmatige en ‘primaire’ kunstuitingen. Shiraga voegde er aan toe dat de naam van de groep neutraliteit en het gevoel van een ‘nieuwe start’ impliceerde. In 1954 organiseerde de Zero Society haar eerste groepstentoonstelling. In deze periode maakte Kanayama extreem minimalistische schilderijen, die vaak slechts enkele kleine donkere rechthoeken toonden, geschilderd aan de randen van volledig lege doeken. Deze geometrische abstractie doet wat denken aan het werk van Piet Mondriaan. Kanayama wilde ermee de spanning en wisselwerking benadrukken tussen de smalle donkere vormen en de uitgestrekte leegte. Zijn minimalistische schilderijenwaren ook geïnspireerd op de Japanse kalligrafie en de esthetiek van Zen. De asymmetrische composities en willekeurige posities van de rechthoeken weerspiegelden ook de visuele traditie van Zen-geïnspireerde inkttekeningen.

In 1955 sloten Kanayama, Shiraga, Murakami en Tanaka zich aan de avant-gardische kunstenaarsgroep Gutai Art Association, die in 1954in Osaka werd opgericht. De kunstgroep had geen eigen programma, maar was opgericht om een gunstige omgeving te creëren voor de ontplooiing van de capaciteiten van de leden. Met hield zich vooral bezig met het organiseren van toneelmanifestaties, die sinds 1956 in Osaka zowel in het theater als op straat plaatsvonden. Tegelijkertijd waren in Italië de gelijkgestemde situationisten als kunstzinnig-politieke beweging actief, waarna dat oversloeg naar andere Europese landen en de Verenigde Staten, waar in de hippietijd de happenings furore maakten. De kunstenaars van de Gutai-beweging traden bij hun manifestaties op als acteurs en droegen maskers, kleurrijke gewaden en kostuums die tijdens de voorstelling elke keer veranderden. De decors bestonden uit ruimtelijke constructies uit schuim, kunststof en verschillende kleuren stoffen draden. Ze maakten verder ook gebruik van snoeren die licht gaven, rook, vuur, water,verschillende opblaasobjecten en schijnwerpers, waardoor de voorstelling actief was en veel aandacht trok. Kanayama deed mee aan de tentoonstellingen en performances van Gutai en was een van de sleutelfiguren van de groep. Zijn kunstwerken werden gekenmerkt door geestige experimenten met onconventionele materialen zoals speelgoedauto’s en spoorwegovergangslichten.

Tijdens zijn tijd als lid van Gutai breidde Akira Kanayama zijn oeuvre aanzienlijk uit door diverse media en artistieke expressiemiddelen te verkennen. Hij exposeerde grootschalige installaties op Gutai’s openluchttentoonstellingen en gebruikte op speelse wijze op afstand bestuurbare speelgoedauto’s om schilderijen te maken die op abstract expressionistische werken lijken. Op de Engelstalige pagina die aan hem is gewijd staan lovende recensies op zijn vroege werk, vaak gemaakt met het gebruik van op afstand bestuurbare speelgoedauto’s. Hij bevestigde viltstiften of geperforeerde blikken synthetische verf aan een automatische speelgoedauto en liet de auto over doeken rijden die op de vloer lagen. Op die manier probeerde Kanayama de aanwezigheid van de kunstenaar volledig te elimineren. Deze schilderijen met speelgoedauto’s zouden reflecteren op de rol van kunstenaars, zouden doen denken aan het surrealistische automatische tekenen en het abstract expressionisme van Jackson Pollock parodieerden. Ik kan het weinig waarderen. Misschien moet zijn werk vooral gezien worden binnen het kader van zo’n ‘happening’, zoals bij Gutai’s openluchttentoonstelling in Ashiya Park in 1956 was hij locatiegebonden maakte die een verdere interactie met de omgeving aangingen. Footsteps (1954) was een lang stuk vinylstof waarop de kunstenaar zijn voetafdrukken had gedrukt. De stof, die honderden meters lang was, liep dwars door het dennenbos van het park, klom in bomen en ging dwars door andere kunstwerken op de tentoonstelling heen. De voetafdrukken weerspiegelden niet alleen de bewegingen van de bezoekers door de ruimte, maar legden ook het tijdsaspect van die bewegingen vast. Ik kan me voorstellen dat het daar leuk, aardig of zelfs mooi was. Maar de schilderijen in een museum… mwah.

Kanayama en Tanaka verlieten Gutai in 1965 en besloten vanwege Tanaka’s gezondheid te verhuizen naar de Myōhōji-tempel in Osaka voor een rustige omgeving. Kanayama zorgde voor de administratieve zaken van Tanaka, terwijl haar artistieke carrière een hoge vlucht nam. Het paar verhuisde in 1972 naar Nara. In de decennia daarna bleef Kanayama kunst maken en exposeerde hij zijn werken op verschillende tentoonstellingen. Hij kreeg zijn eerste solotentoonstelling in 1992 in Galerie Kuranuki in Osaka. Kanayama overleed in september 2006 aan longkanker. In 2007 was er een retrospectieve tentoonstelling van zijn kunstwerken in het Toyota Gemeentelijk Kunstmuseum.